ตามคำบอกเล่าของผู้เฒ่าผู้แก่
ที่ได้รับฟัง บ้านพิ แบ่งออกเป็นสองบ้าน บ้านพิจอง คือ บ้านที่พิตกลงมาจากฟ้า
ร่วงบนบ้าน จะทำพิกันบนบ้าน บ้านพิหลวง เป็นบ้านที่พิ ร่วงมาจากฟ้าตกถึงพื้นดิน

.

การทำพิ
ชาวบ้านจะพากันไปหาไม้ใผ่ในป่าชุมชน เพื่อนำมาทำเป็นเครื่องดนตรี โดยจะมี
ผู้นำจะเป็นผู้ลงมือตัดเป็นคนแรก จากนั้นชาวบ้านก็จะช่วยกันตัด
โดยจะเลือกไม้ไผ่ที่มีลำต้นตรงได้ที่ขนาดพอเหมาะ ตัดเป็นปล้องๆ
ส่วนใต้ข้อลงไปและเหนือข้อขึ้นไป ขนาดเกือบ 1 ฟุต

เมื่อได้ขนาดที่ต้องการตามที่กำหนด
จะเจาะรูทั้งสองด้านของปล้องไม้ไผ่ แล้วเหลาไม้ยาวเท่าๆ ขนาดของปล้องไมไผ่ ใช้
เสียบทะลุตรงรูที่เจาะเหนือข้อปล้อง โดยทิ้งปลายไม้ทั้งสองด้าน
ปลายส่วนหนึ่งสั้นทำไว้จับ อีกปลายส่วนหนึ่งยาวกว่าไว้ใช้ตี เพื่อทำให้เกิดเสียง

จากนั้นชาวบ้าน
จะทำการทดสอบโดยใช้ไม้เคาะส่วนปลายไม้ที่ยาวกว่า เพื่อให้เกิดเสียง และความไพเราะ
หากไม่ได้ตามต้องการ จะค่อย ตัดปลายไม้ออก จนกว่าจะได้เสียงที่ดีและไพเราะ
ชาวบ้านคนหนึ่ง จะต้องประกอบพิขึ้นมา และทำให้ครบชุด 1 ชุดหนึ่งจะมี 3 ตัว เพื่อให้เกิดเสียงแตกต่างกัน

แต่ล่ะคนจะทำเพิ่มให้ได้จำนวน 3 ตัว มีขนาดเล็ก กลางและใหญ่ไล่เลี่ยกันไป เป็น 1 ชุด เพื่อให้เกิดเสียงสูง กลาง ต่ำ

ชาวบ้าน จะทำการทดลองเสียง
โดยใช้มือข้างหนึ่งจับส่วนที่สั้น
และใช้มืออีกข้างใช้ไม้เคาะส่วนปลายไม้ที่ยาวกว่า เพื่อให้เกิดเสียง และความไพเราะ

ชาวบ้านที่เข้าป่าไปเอาพิ
มีจำนวนร่วมสองร้อยคน ฉะนั้นเมื่อถึงเวลาที่ทุกคนทดสอบเสียงพิที่ทำขึ้นมา
เสียงเคาะจากคนหนึ่งสู่คนหนึ่ง เมื่อทำเสร็จก็จะส่งเสียงพร้อมๆ กันจนเสียงพิ
หรือเประห์จะดังก้องกังวานไปทั้งหุบเขา

.

การแห่พิ
จะแห่จากบ้านพิจองมาสู่บ้านพิหลวง ระหว่างการแห่ จะมีชาวบ้านร่ายรำประกอบการตีพิ
ผ่านเส้นทางในหมู่บ้าน มีผู้นำขบวน เรียกว่า ข้าวจ่ำ เดินนำหน้า
ถ้าข้าวจ่ำหยุดตรงไหน ขบวนก็จะหยุดด้วย และมีการตีพิและร่ายรำ เป็นระยะๆ
จนถึงบ้านพิหลวง เพื่อประกอบพิธีกินโสลด และจะนำพิทั้งหมดมากองรวมกันที่บ้านพิหลวง
หลังจากนั้นชาวบ้านจะมีการออกไปยังบ้านเรือนต่างๆ เพื่อตีพิและขอข้าวป๋วง

ข้าวป๋วง
ชาวบ้านถือว่าเป็นสิ่งมงคลถ้าได้กินแล้วจะเป็นศิริมงคลต่อตนเองและคนในครอบครัว
บ้างก็จะนำไว้ในยุ้งฉาง(ลูนข้าว) ซึ่งเชื่อว่าจะมีข้าวปลาอาหารกินตลอดทั้งปี
บ้างก็นำไปไว้ในไร่ข้าวซึ่งเชื่อจะมีผลผลิตอย่างเต็มเม็ดเต็มหน่วย
อีกทั้งยังเชื่อกันว่าสามารถไล่นกหนูหรือแมลงต่างๆไม่ให้มารบกวน
กัดกินและทำให้ข้าวเสียหายอีกด้วย เมื่อถึงเวลาเที่ยงคืนจะมีการฆ่าพิ (ทำลายพิ)
ตามประเพณีดั้งเดิม

ในวันสุดท้ายของพิธี
หมอผีประจำหมู่บ้านจะนำชาวบ้าน ออกตีพิเป็นรอบๆ หมู่บ้านเป็นขบวนใหญ่

ท้ายขบวน
จะเห็นการแต่งตัวแตกต่างไปเรียกว่า "ผีโก๋น"
ซึ่งเชื่อกันว่ามีลักษณะคล้ายผี และจะห้ามใครเห็นหน้าหรือรู้จักโดยเด็ดขาด
ซึ่งจะทำขึ้นเพื่อความสนุกสนานเท่านั้น ลักษณะคล้ายผีตาโข๋น ของ จังหวัดเลย

ผีโก๋น พิโก๋น (ปิ๊อ์ โก๋น)
ตามความเชื่ออีกอย่างหนึ่ง คือ
เป็นตัวแทนของผีประจำตระกูลทั้งสี่และตระกูลอื่นๆที่อยู่ในละแวกนั้น หรือผีป่า
ที่มาร่วมงานของตระกูลพิหลวงและพิจอง ซึ่งส่วนมากพิโก๋นนี้ชายจะแต่งเป็นหญิง
(ผีประจำตระกูล ทุกๆตระกูล ของชาวลั้วะมัล จะอยู่และติดตามฝ่ายหญิง)

ช่วงบ่าย ชาวบ้านบางส่วน
จะพากันตีพิ สะพายถุงย่ามเดินลัดเลาะตามหมู่บ้าน พร้อมตะโกน "พวางฮ์"
เจ้าบ้านจะมอบข้าวป๋วงที่ห่อเตรียมไว้ พร้อมน้ำดื่ม เมี่ยง หรือสุราพื้นบ้าน

ชาวบ้านจะรับขนมข้าวป๋วงของแต่ละบ้านคนละอันสองอันใส่ย่ามไว้
จะกินก็ได้ แต่ต้องให้หมด แล้วนำมารวมกันที่บ้านพิพร้อมกับนำพิเข้าบ้าน
หลังจากนั้นหมอผีจะทำพิธีเลี้ยงผีพิและขวัญข้าวโดยจะนำขนมข้าวป๋วงที่ได้มาเซ่นบูชา
เมื่อเสร็จพิธีก็จะนำข้าวป๋วงนี้แจกจ่ายชาวบ้านที่มาในงาน
โดยจะแจกให้กับหมอผีหรือข้าวจ้ำเสียก่อนแล้วคนแจกให้กับชาวบ้านคนอื่นๆ และจำฆ่าพิ
หรือทำลายในเวลาเที่ยงคืน เมื่อถึงช่วงฤดูนี้มาถึงของแต่ละป่ ผู้เป็นหมอผี
หรือข้าวจ่ำ จะกำหนดวันขึ้น เพื่อไปเอาพิในป่า เป็นวันของการเริ่มประเพณีตีพิ

"พวางฮ์"
ข้าวป๋วงที่ได้นั้นชาวบ้านถือว่าเป็นสิ่งมงคลถ้าได้กินแล้วจะเป็นศิริมงคลต่อตนเองและคนในครอบครัว
บ้างก็จะนำไว้ในยุ้งฉาง(ลูนข้าว)ซึ่งเชื่อว่าจะมีข้าวปลาอาหารกินตลอดทั้งปี
บ้างก็นำไปไว้ในไร่ข้าวซึ่งเชื่อจะมีผลผลิตอย่างเต็มเม็ดเต็มหน่วย อีกทั้งยังเชื่อกันว่าสามารถไล่นกหนูหรือแมลงต่างๆไม่ให้มารบกวน
กัดกินและทำให้ข้าวเสียหายอีกด้วย

การเดินทาง จากน่าน ไป อ.ท่าวังผา -
อ.ปัว ตามเส้นทาง 101 ประมาณ 65 กม. เลี้ยวขวา หน้า อบต.สถาน ใช้เส้นทางหลวงชนบท ไปบ้านนาฝาง
เลี้ยวซ้ายมือทางหลวงชนบท นน. 4001 ขั้นไปดอยสกาด ระยะทางร่วม 22 กม.

*กำหนดการนี้อาจเปลี่ยนแปลงได้ตามความเหมาะสม
* สอบถามเพิ่มเติม เพจ : ดอยสกาดบ้านเฮา

กำลังเตรียมข้อมูล กรุณารอสักครู่